Stany Ja są nieświadomymi sposobami komunikowania się z innymi.
Eric Berne, psychiatra, twórca analizy transakcyjnej, wyróżnił trzy stany Ja: Rodzic, Dorosły, Dziecko.
1. Stan Ja Rodzic jest zbiorem myśli, przekonań, postaw i zachowań odziedziczonych lub zinternalizowanych od opiekunów lub innych ważnych osób w procesie wychowania. Zawiera gotowe wzorce zachowań ułatwiających dokonywania rozstrzygnięć w trudnych kwestiach, podejmowania decyzji, funkcjonowania w niejednoznacznych sytuacjach.
E. Berne twierdził, że stan Ja Rodzic jest niezbędny dla przetrwania kultury i cywilizacji, ponieważ pomaga przekazywać wartości i normy społeczne z pokolenia na pokolenie.
Stan Ja Rodzic funkcjonuje w dwóch głównych, odmiennych od siebie, aspektach:
a/ Stan Ja Rodzic Normatywny (RN), Krytyczny, Karzący:
- stoi na straży norm, określa zasady funkcjonowania jednostki wobec otoczenia i siebie samego
- używa najczęściej słów: „powinieneś”, „musisz”, „nie wolno”, „zalecam”, „możesz” itp.
- używa ocen, dokonuje wartościowania siebie i otoczenia pod względem uwewnętrznionych norm
- wyznacza granice, pilnuje bezpieczeństwa
Osoby działające głównie z pozycji Krytycznego Rodzica są kontrolujące, surowe, pełne dezaprobaty, zarówno wobec siebie, jak i innych. Stosują pouczanie, krytykę, moralizowanie, odwołania do procedur, przepisów, norm i zasad, wskazują niedociągnięcia i błędy. Sami sobie wydają się wciąż niewystarczający podobnie jak osoby z otoczenia.
Bywa, że stan ten służy ochronie siebie i innych osób przed problemami i zagrożeniami.
b/ Stan Ja Rodzic Opiekuńczy (RO), Naturalny, Wychowujący, Chroniący:
- chroni poprzez wyznaczanie granic
- posługuje się zwrotami: „wierzę w ciebie”, „uważam, że to dobre dla ciebie”, „czy potrzebujesz mojej pomocy?”, „potrafisz”, „dasz radę”, „możesz”, „spróbuj” itp.
- może posłużyć jako źródło bezpieczeństwa, zaspokajania potrzeb i opieki
- troszczy się, ochrania inne stany Ja własne i innych
Opiekuńczość, empatia, łagodność, zaufanie i troska stanowią podstawę tego aspektu psychiki człowieka. Powstał na bazie doświadczeń dziecka z najwcześniejszymi opiekunami, którzy otaczali je troską i miłością.
Stan Ja Rodzica Opiekuńczego jest znaczący w tworzeniu środowiska wewnętrznego, które może równoważyć krytyczne i osądzające aspekty Rodzica Normatywnego.
Jeżeli u danej osoby stan Ja Rodzica Opiekuńczego jest nadaktywny może ona naruszać granice innych, nie licząc się z ich potrzebami, zalewać je własnymi pomysłami, podawać gotowe rozwiązania, a przy okazji ubezradniać i wyzwalać poczucie gorszości.
2. Stan Ja Dorosły zbiera dane i informacje ze świata wewnętrznego i zewnętrznego, które dostarczają mu pozostałe stany Ja. Na podstawie analizy tych danych ustala prawdopodobieństwa skuteczności działań i podejmuje decyzje. Jest rzeczowy i odpowiedzialny, skupia się na „tu i teraz”. Pośredniczy między stanem Dziecka i Rodzica oraz reguluje ich funkcjonowanie.
Odzwierciedla wszystkie nabyte umiejętności służące rozumieniu rzeczywistości.
Stan Ja Dorosły (D):
- jest wyważonym głosem rozsądku
- charakteryzuje go spokój, analityczność, chłód i rozważność
- używa słów: „prawdopodobnie”, „przypuszczam”, „sprawdzę”, „po co?”, „dlaczego?” itp.
W odróżnieniu od stanów Ja Rodzica i Dziecka, które są pod wpływem zewnętrznych autorytetów i doświadczeń z wczesnego życia, stan Ja Dorosły działa niezależnie od wpływów zewnętrznych. Jest uaktywniany procesem gromadzenia, przetwarzania i oceny informacji. Osoba z pod wpływem tego stanu angażuje się w obiektywną introspekcję, samowiedzę oraz samoregulację. Potrafi osądzać swoje przekonania, wartości i postawy. Krytycznie ocenia informacje. Podejmuje świadome decyzje, wyznacza cele i planuje przyszłość na podstawie rozumienia własnych potrzeb, ale też licząc się z wymaganiami otoczenia.
Stan Ja Dorosły jest podstawą do uczenia się na podstawie własnych doświadczeń, korzystania z aktualnej wiedzy i elastycznego dostaosowywania się do wymogów i wyzwań otaczającego środowiska. Osoby z dobrze rozwiniętym Ja Dorosłym konstruktywnie komunikują się z innymi, na bieżąco rozwiązują własne problemy i konflikty z innymi.
3. Stan Ja Dziecko (Dz) jest źródłem spontaniczności, energii, radości, intuicji, wdzięku, odwagi, ciekawości świata, seksualności, zabawy, entuzjazmu, kreatywności.
Ten stan odzwierciedla wrodzone wzorce popędów i reakcji emocjonalnych, utrwalone we wczesnym dzieciństwie.
Według Berne’a stan Ja Dziecko jest najcenniejszą częścią osobowości, stanowiącą źródło radości, kreatywności i wdzięku.
Stan Ja Dziecko funkcjonuje w dwóch aspektach:
a/ Ja Dziecko Naturalne (DzN), Wolne, Somatyczne, Spontaniczne:
- przeżywanie emocji
- seksualność i intymność
- wyrażanie pragnień i sprzeciwów
- rozwijanie twórczości
Stan Dziecka Naturalnego to nieskrępowanie, spontaniczność i autentyczność w wyrażaniu emocji i pragnień, wolność od społecznych oczekiwań czy ograniczeń. Umożliwia osobie nawiązanie kontaktu z własnym Ja emocjonalnym.
W stanie Dziecka Naturalnego człowiek skupia się na zaspokajaniu osobistych pragnień, nie zwracając uwagi na potrzeby innych oraz ograniczenia i zakazy związane z normami społecznymi czy z przepisami prawa.
b. Ja Dziecko Przystosowane (DzP), Zaadoptowane:
- pomaga przystosować się do świata, ponieważ przyjmuje lub odrzuca reguły rządzące światem i kontaktami międzyludzkimi
- podporządkowuje się oczekiwaniom innych („wytrzymam”, „dobrze, tak zrobię” itp. lub buntuje się wobec nich („nie zrobię tego”, „nie rozkazuj mi”, „nie zgadzam się” itp.)
Stan Dziecka Przystosowanego reprezentuje część osobowości człowieka, która
wewnętrznie przyjęła i dostosowała się do wpływów zewnętrznych, pochodzących głównie od znaczących autorytetów z okresu dziecińśtwa. To powoduje, że dana osoba potrafi się dopasować do wymogów innych, ma silną potrzebę akceptacji ze strony ważnych dla niej osób czy grup.
Niestety często dzieje się to jej kosztem, ponieważ – dostosowując się – tłumi własne emocje i pragnienia. Otoczenie odbiera takie osoby jako bierne, posłuszne, ustępujące i za wszelką ceną dążące do unikania konfliktów.
W analizie funkcjonalnej istnieją dwa negatywne sposoby, w których przejawia się stan Dziecka Przystosowanego:
stan Dziecko Podporządkowane, Uległe, czyli stan skrajnego podpodporządkowania się i uległości wobec innych
oraz
stan Dziecko Zbuntowane, to stan objawiający się buntem i oporem wobec zasad, umowów czy przepisów.
Polecam literaturę:
- Aby być sobą, Rudiger Rogoll
- Analiza Transakcyjna dla trenerów, Julie Hay
- Analiza Transakcyjna dzisiaj, Vann Joines, Ian Stewart
- Dzień dobry… i co dalej” Eric Berne
- Ja jestem OK – ty jesteś OK Thomas Harris
- Narodzić się, by wygrać. Analiza transakcyjna na co dzień, James Muriel, Dorothy Jongeward
- Seks i kochanie, Eric Berne
- W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich, Eric Berne