Samobójstwo jest formą rozegrania w działaniu.
(s. 46)
zdj. Gabinet psychoterapii superEGO
O czym jest ta książka?
Niniejsza publikacja stanowi pogłębione studium kliniczne poświęcone patodynamice stanów przed-samobójczych. Autorzy analizują proces, w którym pierwotny instynkt samozachowawczy jednostki ulega destrukcji, prowadząc do odrzucenia własnego ciała i wyłonienia się specyficznej konfiguracji psychicznej. Kluczowe zagadnienia podjęte w pracy obejmują:
- Mechanizmy samobójcze jako komunikat: Rozróżnienie między samookaleczeniem (jako aktem autoagresji mającym na celu udręczenie obiektu) a samobójstwem (rozumianym jako próba „zapisania się” w umyśle drugiej osoby poprzez ostateczny akt destrukcji).
- Podłoże rozwojowe: Analizę wpływu wczesnych relacji z obiektem (matką narcystyczną lub niedostępną) na formowanie się lęków przed porzuceniem oraz inwazyjnym unicestwieniem.
- Symbolika ciała: Rolę skóry i fizyczności w procesach autostymulacji i poszukiwaniu utraconej więzi.
- Spektrum fantazji przed-samobójczych: Klasyfikację stanów umysłu obejmujących m.in. fantazje o zemście, auto-karaniu, zamachu, igraniu ze śmiercią oraz pragnieniu fuzji.
Książka stanowi istotny wkład w rozumienie zjawisk, w których psychika pacjenta, pozbawiona zdolności do internalizacji bezpiecznych relacji, traktuje własne ciało jako zbędny lub wrogi obiekt. Jest to lektura obowiązkowa dla profesjonalistów zajmujących się psychoterapią stanów kryzysowych i zaburzeń osobowości.
Z mojej perspektywy…
Sięgnięcie po tę książkę to wejście w najbardziej mroczne rejony ludzkiego doświadczenia – w stan, w którym instynkt przetrwania przestaje być sprzymierzeńcem, a staje się wrogiem. Campbell i Hale w sposób niezwykle odważny i bezkompromisowy rozbierają na czynniki pierwsze to, co nazywają „przesamobójczym stanem umysłu”. To, co najbardziej wstrząsnęło mną w tej lekturze, to zrozumienie, że samobójstwo nie jest tu tylko aktem desperacji. Autorzy pokazują je jako akt komunikacji – jako brutalną próbę „wzniesienia trwałego nagrobka” w umyśle kogoś innego. Samobójstwo staje się więc narzędziem, którym pacjent chce na zawsze zdefiniować obecność swojej osoby w życiu kogoś, kto był dla niego niedostępny, narcystyczny lub niszczący. Szczególnie poruszające było dla mnie zestawienie samobójstwa z samookaleczeniem. Zrozumiałam, że samookaleczenie nie jest po prostu „brakiem opieki nad sobą”, lecz rozpaczliwą próbą poczucia życia – ciepła krwi, która staje się jedyną więzią z matką, zanim jeszcze dokonała się separacja. Skóra, która powinna być granicą, staje się tu areną walki między lękiem przed porzuceniem a strachem przed unicestwieniem przez inwazyjną obecność obiektu. Lektura ta uświadomiła mi, jak wiele twarzy mają fantazje samobójcze – od kary wymierzonej sobie, przez pragnienie zemsty, aż po iluzję ostatecznego połączenia. Campbell i Hale nie dają łatwych odpowiedzi, ale dają narzędzia, by dostrzec to, co pacjenci często skrywają pod powierzchnią sesji: ciche, narastające odrzucenie własnego ciała, które w każdej chwili może stać się zwiastunem tragedii.
To książka, która zostaje w człowieku długo po jej zamknięciu. Uczy „pracować w ciemnościach”, nie szukając na siłę światła, lecz ucząc się być z pacjentem w tym mroku, dopóki on sam nie zacznie dostrzegać w nim jakiegokolwiek sensu.
Polecam! Dobrze się czyta. Wiele stwierdzeń porusza i zostaje na dłużej.
Kilka cytatów na zachętę 🙂
Badane przez nas osoby o skłonnościach samobójczych traktują swoje ciało – w kategoriach psychoanalitycznych – jako odrębny obiekt (jakby było inną osobą); ciało zostaje konkretnie utożsamione z osobą, która utraciła miłość i jest znienawidzona, czyli osobą wobec której istnieją silne, ambiwalentne uczucia. […] u tych pacjentów wskutek rozszczepienia ego krytyczne i karzące superego postrzega ciało i jego impulsy jako odrębny, zły i niebezpieczny obiekt. Jest tak, jakby ego wymierzało karę na polecenie superego albo składało ciało w ofierze prześladującemu i mściwemu superego.
(s. 41)
Jednostka wchodzi w przedsamobójczy stan umysłu wtedy, gdy normalny instynkt samozachowawczy mający na celu przetrwanie self zostaje pokonany i ciało jednostki staje się zbędne. W niektórych przypadkach odrzucenie własnego ciała przez pacjenta dokonuje się po cichu lub pojawia się jedynie pośrednio w materiale podczas terapii, ale gdy to już nastąpi, próba samobójcza może zostać podjęta w każdej chwili.
(s. 45)
Samookaleczenie jest aktem uszkodzenia i udręczenia własnego ciała w celu udręczenia umysłu innej osoby. Z kolei samobójstwo jest aktem zabicia własnego ciała w celu wzniesienia trwałego nagrobka w umyśle innej osoby.
(s. 147)
W akcie samookaleczenia krew jest doświadczana jako ciepła, pokrzepiająca i żywa – to doznanie pokrewieństwa, dzielenia krwi z matką, zanim nastąpi jakakolwiek separacja. […] To są dzieci matek, które były albo narcystycznie pochłonięte sobą albo niedostępne dla dziecka, albo miały potrzebę kontrolowania swojego dziecka za pomocą dominacji, która była często skąpa, penetrująca i złośliwa,. W ten sposób tworzą się lęki kompleksu rdzennego – przed porzuceniem na śmierć głodową i przed inwazyjnym unicestwieniem. […] Skóra stanowi medium dla aktu samookaleczenia.
(s. 149-150)
Fantazje samobójcze (na podst rozdz. 5):
- Fantazja o zemście na innych – „Ta fantazja samobójcza ma wyraźnie sadystyczną orientację, a „self, które przeżywa” czerpie zadowolenie z roli niewidzialnego obserwatora cierpień innych, zwłaszcza cierpień wywołanych przez poczucie winy i wyrzuty sumienia z powodu samobójstwa. Jest tam poczucie odwetu, zemsty i nieodwołalnego, wiecznego triumfu.”
- „Fantazja o ukaraniu siebie jest zdominowane przez poczucie winy, często wiązane z masturbacją, która ma na celu zaspokojenie – w fantazji – kazirodczych pragnień, z erotyzacją bólu i śmierci lub z udziałem w wykorzstywaniu seksualnym. W tym przypadki „self, które przeżywa” czerpie zadowolenie z sadystycznego potraktowania własnego ciała, a nie innych, jak to się dzieje w fantazji o zemście.”
- Fantazja o zamachu – występuje głównie w okresie dorastania. „W fantazjach samobójczych nastolatków „self przeżywa”, paradoksalnie, dzięki zamordowaniu ciała, które doprowadza je do szaleństwa. Chociaż zapewne są tam aspekty sadomasochistyczne, to głównym uczuciem jest ulga, że udało się pozbyć zagrożenia, ulga, jaką odczuwa agresywna osoba, której udało się, jak sądzi, odeprzeć atak na swoje życie. W fantazji o zamachu ciało jest doświadczane jako niszczyciel. W niektórych przypadkach grozi zniszczeniem zdrowia psychicznego, a w innych grozi, że zabije self. […] jedyną rzeczą, która ma znaczenie dla „self, które przeżywa”, jest wyeliminowanie ciała-zabójcy, zanim ono zabije self. Samobójstwo jest dokonywane w samoobronie.”
- Fantazja o igraniu ze śmiercią – „Pacjenta […] aktywnie wystawia swoje ciało albo jego symboliczną reprezentację na ryzyko, by zarówno przyciągnąć, jak i zaatakować pierwotny obiekt. Może to przyjąć oczywiste formy, takie jak kompulsywny hazard albo prowadzenie samochodu po pijanemu.” Inne formy to np.: skoki spadochronowe, wysokogórskie wspinaczli, wyścigi samochodowe, działalność przestępcza, dewiacje seksualne.
- Fantazja o połączeniu się – „myślący o samobójstwie pacjent liczy na to, że znowu posmakuje wszechobecnego, bezczasowego, bezmtyślnego spokoju, jaki cechował jego dziecięce początki, dalekiego od męczącej i wrogiej wewnętrznej obecności nieszczęśliwej dorosłości”.
SPIS TREŚCI
Podziękowania
O autorach
Wprowadzenie
Rozdział 1: Postawy wobec samobójstwa na przestrzeni wieków
Rozdział 2: Samobójstwo a choroba psychiczna
Rozdział 3: Psychoanalityczne rozumienie samobójstwa
Rozdział 4: Kompleks rdzenny
Rozdział 5: Fantazje samobójcze i przedsamobójczy stan umysłu
Rozdział 6: Jak uczenie się od pacjenta generuje teorię
Rozdział 7: Rola ojca w stanie przedsamobójczym
Rozdział 8: Stany przedsamobójcze w okresie dorastania
Rozdział 9: Implikacje dla terapeuty
Rozdział 10: Samookaleczenie
Rozdział 11: Relacja pacjentki
Rozdział 12: Zakończenie
Indeks rzeczowy
Campbell D., Hale R., Pracując w ciemnościach. Jak zrozumieć przedsamobójczy stan umysłu, Wydawnictwo Imago, 2023