O czym jest ta książka?
Książka Kres istnienia to wnikliwe studium psychoanalityczne poświęcone zjawisku śmierci i jej wpływowi na strukturę psychiczną jednostki. Franco De Masi analizuje śmierć nie tylko jako nieuchronne wydarzenie biologiczne, ale jako fundamentalne doświadczenie obecne w nieświadomości, które w znaczący sposób determinuje rozwój osobowości oraz sposób, w jaki przeżywamy życie.
Główne zagadnienia:
- Śmierć jako nieobecny-obecny element: Autor opisuje, jak lęk przed unicestwieniem – często głęboko wyparty – kształtuje nasze mechanizmy obronne. De Masi bada, w jaki sposób pacjenci w obliczu świadomości własnej śmiertelności reagują poprzez tworzenie iluzji nieśmiertelności lub poprzez stany psychiczne, w których rzeczywistość zostaje odcięta.
- Żałoba i utrata: Książka zawiera pogłębioną analizę procesów żałoby, rozumianej nie tylko jako strata bliskiej osoby, ale jako konfrontacja z własną ograniczonością. Autor rozważa, jak zdolność do przeżywania straty jest warunkiem osiągnięcia dojrzałości emocjonalnej.
- Wpływ na proces terapeutyczny: De Masi wskazuje, jak temat śmierci „przenika” do relacji terapeutycznej. Analizuje, w jaki sposób terapeuta musi mierzyć się z własną śmiertelnością, aby móc towarzyszyć pacjentowi w jego lękach przed końcem istnienia, nie uciekając w teoretyczne czy techniczne uniki.
- Wymiar egzystencjalny w psychoanalizie: Autor łączy klasyczne podejście freudowskie z wrażliwością na egzystencjalny wymiar ludzkiego doświadczenia. Zwraca uwagę na to, że akceptacja kresu istnienia jest niezbędna do odzyskania autentycznego poczucia czasu i sensu życia.
Praca De Masiego jest znaczącym głosem w literaturze klinicznej, przypominającym, że fundamentem pracy z pacjentem – szczególnie w terapii długoterminowej – jest zdolność do wspólnego zmierzenia się z faktem, że nasze istnienie jest ograniczone w czasie.
Z mojej perspektywy…
Śmierć jest jedynym pewnym elementem naszego życia, a jednak spora część ludzi żyje w złudzeniu, że uda im się jej uniknąć lub ją „oswoić”. W swojej książce Kres istnienia Franco De Masi zabiera nas w podróż do wnętrza fundamentalnego, egzystencjalnego lęku dotyczącego właśnie kresu naszego życia. Jako psychoterapeutka wiem, że to nie filozoficzne rozważania o końcu życia budzą w gabinecie największe napięcie, lecz sposób, w jaki pacjent nieświadomie mierzy się z wizją własnej skończoności. De Masi obnaża mechanizm ataku paniki, który w ujęciu psychoanalitycznym przestaje być jedynie „błędem systemu” czy doraźnym problemem medycznym. Autor pokazuje, że panika to często krzyk organizmu, który utracił możliwość symbolizacji afektu. Gdy umysł nie jest w stanie udźwignąć lęku, przesuwa go do ciała – wtedy to, co powinno być myślą o przemijaniu, staje się somatycznym poczuciem rozpadu i fragmentacji.
W codziennej pracy terapeutycznej doświadczam ogromnego znaczenia siebie w roli „słuchaczki”. Pacjent w ataku paniki potrzebuje kogoś, kto nie zbagatelizuje jego katastroficznych wizji, lecz – podobnie jak matka obserwująca dziecko – pomoże mu nadać nazwę temu, co bezimienne. W procesie terapeutycznym wspólnie sprawdzamy, czy to, co przeraża, jest realnym zagrożeniem, czy projekcją wewnętrznego świata, który próbuje poradzić sobie z utratą. Dla mnie lektura De Masiego to ważne przypomnienie o tym, że terapia nie polega tylko na niwelowaniu objawów, ale na przywracaniu pacjentowi zdolności do bycia „twórczo żywym”. Uczymy się wspólnie stawiać opór siłom inercji i dezintegracji, zamieniając przerażenie w przestrzeń, w której można wreszcie poczuć się sobą, nawet w obliczu własnej skończoności.
Polecam tę lekturę wszystkich, którzy w swojej praktyce mierzą się z głębokimi lękami pacjentów i szukają głębszego zrozumienia dla tego, co dzieje się w ciszy gabinetu, gdy słowa zawodzą.
Poniżej kilka wybranych przeze mnie cytatów:
[…] w przypadku przerażenia zagrożenie pochodzi z zewnątrz (realistyczny strach), z kolei stan paniki może się rozwinąć pod wpływem wyobraźni. W tym drugim przypadku przerażenie rodzi się w świecie wewnętrznym, a potem jest projektowane w obiekt, który sam w sobie bywa niegroźny. Oczywiście w subiektywnym odbiorze osoby, która dokonuje tych operacji, zagrożenie jawi się jako realne.
(s. 39-40)
Atak paniki – stworzony w wyobraźni, ale przez pacjenta przeżywany w sposób konkretny – zapisuje się jako wspomnienie traumatyczne.
(s. 41)
Aby wyjść ze stanu paniki , pacjent potrzebuje jakiegoś rozmówcy, który pomieści jego lęk: jeżeli jest sam, musi mieć telefon zasięgu ręki. Strach winien być przyjęty i usłyszany przez spokojnego i otwartego słuchacza.
[…] Ofiara ataku paniki przypomina dziecko wpatrujące się w twarz matki, by dowiedzieć się, czy to, co przyciągnęło jego uwagę i co zagraża jego ciału naprawdę jest niebezpieczne. Jeśli słuchacz jest niezainteresowany, zirytowany, jeśli trywializuje znaczenie katastroficznych zdarzeń, strach się nasila, aż końcu zamienia się w „bezimienne przerażenie”.
[…] atak paniki wykorzystuje podstawowe i prymitywne mechanizmy, zdradzając obecność procesów mentalnych niedostępnych dla funkcji symbolizacji afektu.
[…] Subiektywny dramat, jakim jest przeżywanie paniki, jest odpowiednikiem „bezimiennego przerażenia”, które swą nazwę zawdzięcza temu, że umysł niezdolny do pomieszczania lęku, przemieszcza go do ciała. Innymi słowy, powstaje ta sama konstelacja co w przypadku lęku przed śmiercią, gdy ciało musi się zmierzyć z wizją rozpadu, a self somatycznie jest w stanie fragmentacji.
(s. 42-43)
Sekret dobrostanu psychicznego sprowadza się do umiejętności znajdowania powodów, by pozostać twórczym i żywym oraz przeciwstawiać się siłom inercji, dezintegracji i lęku.
(s. 134)
SPIS TREŚCI:
Część pierwsza
Niewyobrażalna śmierć
1 Przemijalność
2 Negowanie upływu czasu i mit nieśmiertelności
3 Atak paniki albo śmierć w wyobraźni
4 Psychiczne strategie samozniszczenia
5 Strach czy spokój?
6 Self potencjalne i brak przyszłości
7 Świadomość wyższego rzędu
8 Śmierć Iwana Ilicza
9 Kryzys wieku średniego
10 Psychoanaliza osób starszych
11 Śmierć i psychoza
12 Wydarzenie, o którym nie sposób myśleć
13 Śmierć – jaka reparacja?
Część druga
Nieświadome i śmierć w teoriach Freuda i Klein
14 Negowanie śmierci
15 Problem żałoby
16 Popęd śmierci
17 Melanie Klein i wrodzona destrukcyjność
De Masi F., Kres istnienia. Psychoanalityczne rozważania o przemijalności, Wydawnictwo Oficyna Ingenium, 2020