Skrypt to „posuwający się naprzód program”, utworzony we wczesnym dzieciństwie pod wpływem rodziców. Program ten kieruje zachowaniem jednostki w ważnych aspektach jej życia.
/Eric Berne, Dzień dobry… i co dalej?/
Nasz nieuświadomiony scenariusz na życie, czyli skrypt życiowy, zbudowany jest w oparciu o naszą pozycję życiową.
Pozycja życiowa to psychologiczna postawa względem siebie i innych, która kształtuje się już w dzieciństwie. Wywodzi się z podstawowych przekonań rozwijanych we wczesnych latach naszego życia i używana jest przez całe życie do uzasadnienia naszych decyzji i zachowań.
Thomas A. Harris, amerykański dziennikarz i pisarz, autor thrillerów psychologicznych, ujął nasze postawy życiowe w 4 odmienne grupy:
1/ Postawa życiowa JA JESTEM OK, TY JESTEŚ OK (++)
W tej postawie dominują:
- realizm, dynamizm i optymizm
- świadomość własnych potrzeb i możliwości
- odpowiedzialność, ufność i szczerość
- obiektywizm i komunikatywność
- zdolność do negocjacji
- autentyczność, radość, kreatywność i twórczość
- możliwość dokonywania zmian
- zaufanie do własnych zdolności
- aktywność
- partnerstwo
W takich relacjach dominuje układ wygrywający – wygrywający. Osoby (++) czują się wartościowe i akceptowane. Potrafią realistycznie oceniać własne i innych możliwości i ograniczenia. Chętnie ze sobą współpracują, realizują plany, poprzez zauważanie pozytywnych i negatywnych stron danych wyzwań. Obdarzają siebie i innych szacunkiem. Rywalizują ze sobą na zdrowych zasadach. Są mocno osadzane w bieżącej rzeczywistości, co nie pozbawia ich marzeń , planowania i podejmowania prób. Odczuwają kontakt ze sobą i z innymi.
2/ Postawa życiowa JA JESTEM OK, TY NIE JESTEŚ OK (+-)
W tej postawie dominują:
- kontrola
- agresywność
- przerzucanie winy na innych
- brak uznania innych
- deprecjonowanie innych
- dążenie do perfekcjonizmu
- dominacja i poczucie wyższości
- podejrzliwość i nieufność
- krytycyzm
To pozycja wygrywający – przegrywający. Osoby (+-) chcą dominować nad innymi i z tego powodu przyznają sobie specjalne przywileje, bądź żądają takich od innych. Funkcjonują z ludźmi przede wszystkim w celu zaspokajania własnych potrzeb. Obrazy siebie i innych mają odrealnione, jednostronne (odczuwają się jako nieomylne i wszechwiedzące, a innych jako skrajnie nieporadnych i niemądrych). U osób ze swojego otoczenia dostrzegają – i wyciągają na światło dzienne – wady i niedoskonałości, identyczne zazwyczaj z tymi, które sami posiadają. Ze względu na przeświadczenie o własnej wszechmocy osoby (+-) podejmują się zazwyczaj wyzwań znacznie przewyższających ich możliwości i kompetencje. Za sprawców swoich porażek uznają innych. Ludzi traktują instrumentalnie, nie pogłębiają więzi.
3/ Postawa życiowa JA NIE JESTEM OK, TY JESTEŚ OK (-+)
W tej postawie dominują:
- podporządkowanie się
- niska samoocena
- poczucie winy
- lęk przed konfrontacją
- lęk przed odrzuceniem
- wstyd
- zdanie się na pomoc ze strony innych
- silna potrzeba bycia zauważanym i docenianym
- pesymizm, depresyjność
- brak toleracji dla bycia samemu
To pozycja przegrywający – wygrywający. Osoby (-+) mają niską samoocenę i przeświadczenie o braku wszelkich uzdolnień i kompetencji. Uważają innych za mądrzejszych, piękniejszych i silniejszych od siebie. Nierealistycznie przypisują innym doskonałość i niezawodność, stawiając siebie na totalnym końcu tej skali. Krytykują siebie i poniżają, za to innym wyrażają specjalne uznanie. Osoby (-+) nie wierzą w osiągnięcie przez siebie celów i już na starcie uważają się za przegrane.
4/ Postawa JA NIE JESTEM OK, TY NIE JESTEŚ OK (- -)
W tej postawie dominują:
- chaos, poczucie bezsensu
- apatia
- izolacja, pasywność, wycofanie
- rezygnacja i apatia
- brak zainteresowania sobą i innymi
- poczucie beznadziei
- osamotnienie
W tej pozycji pełnej poczucia bezsensu i beznadziei, braku oczekiwań, bez angażowania się w jakiekolwiek działania, występują jedynie dwie możliwe strony, czyli przegrywający i przegrywający. Duże ilości frustracji i rozczarowania sobą i otoczeniem, brak jakichkolwiek osiągnięć i sukcesów nie demotywują do planowania przyszłości w atmosferze nadziei i optymizmu. Zachowania autodestrukcyjne i używki powodują chwilowe łagodzenia negatywnych odczuć i nastrojów.
Polecam następującą literaturę:
- Aby być sobą, Rudiger Rogoll
- Analiza Transakcyjna dla trenerów, Julie Hay
- Analiza Transakcyjna dzisiaj, Vann Joines, Ian Stewart
- Dzień dobry… i co dalej” Eric Berne
- Ja jestem OK – ty jesteś OK Thomas Harris
- Narodzić się, by wygrać. Analiza transakcyjna na co dzień, James Muriel, Dorothy Jongeward
- Seks i kochanie, Eric Berne
- W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich, Eric Berne