O czym jest ta książka?
Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Bruno Bettelheim, to klasyczne dzieło, w którym autor – psychoanalityk zajmujący się psychologią dziecięcą – bierze w obronę baśnie, udowadniając, że nie są one jedynie niewinnymi historyjkami dla najmłodszych, lecz niezbędnymi narzędziami kształtowania osobowości. Bettelheim pokazuje, jak poprzez symbolikę, walkę dobra ze złem i konfrontację z lękiem, baśnie pomagają dziecku (i dorosłemu!) zrozumieć własne procesy rozwojowe, poradzić sobie z zazdrością, odrzuceniem czy lękiem przed dorastaniem.
Z mojej perspektywy…
Dla specjalisty:
Lektura ta to wnikliwe studium mechanizmów obronnych, takich jak projekcja, wyparcie czy fantazja. Bettelheim uczy nas, jak z szacunkiem podchodzić do dziecięcej (i nie tylko!) wyobraźni, widząc w niej nie ucieczkę od rzeczywistości, ale próbę jej oswojenia. To przypomnienie o sile symbolu w procesie terapeutycznym i o tym, jak ważne jest, by nie „odczarowywać” zbyt szybko pacjenta z jego prywatnej mitologii, która niesie w sobie prawdę o jego wewnętrznym świecie.
Dla pacjenta/czytelnika:
Często czujemy się zagubieni w gąszczu własnych emocji, które wydają nam się zbyt straszne lub zbyt dziwne, by je wypowiedzieć na głos. Ta książka pokazuje, że wszystkie nasze dylematy – lęk przed stratą, potrzeba autonomii czy rywalizacja z bliskimi – są głęboko wpisane w ludzką naturę i od wieków są oswajane w baśniach. Lektura ta może być niezwykle uwalniająca; pomaga zrozumieć, że wewnętrzny chaos, z którym się mierzysz, jest nie tylko zrozumiały, ale wręcz „cudowny” w swojej zdolności do prowadzenia Cię ku dojrzałości.
Poniżej kilka wybranych przeze mnie cytatów z książki na zachętę:
Baśnie pomagają dziecku w odkrywaniu własnej tożsamości i własnego powołania, wskazują zarazem, jakich potrzebuje ono doświadczeń, aby rozwinąć swój charakter […] Baśnie dają do zrozumienia, że pomyślne, pełne satysfakcji życie jest dostępne każdemu, mimo życiowych przeciwności – lecz jedynie wówczas, gdy nie ucieka się przed pełnymi niebezpieczeństw życiowymi zmaganiami, bo tylko one pozwalają odkrywać nasze prawdziwe „ja”. Opowieści te przekazują dziecku obietnicę, że jak zdobędzie się na odwagę, aby tego rodzaju poszukiwania – pełne trwóg i prób – podjąć, wesprą je dobre moce i odniesie zwycięstwo. Przynoszą one również przestrogę, że kto jest zbyt lękliwy czy małego serca, by dla odnalezienia siebie narazić się na niebezpieczeństwo, ten będzie wiódł egzystencję jałową – o ile nie spotka go jeszcze gorszy los.
(s. 50)
Jednakże największą wartość, jaką ma baśń dla dorastającej istoty ludzkiej, nie leży w tym, że poucza ona o właściwych sposobach postępowania na tym świecie – tego rodzaju mądrość przekazują w obfitości religie, mity i przypowieści. Baśnie nie próbują opisywać świata takiego, jaki jest, ani nie doradzają, co należy czynić. […] Baśń pełni funkcję terapeutyczną, ponieważ pacjent rozmyślając nad tym, co baśń zdaje się dawać do zrozumienia w odniesieniu do jego wewnętrznych konfliktów w konkretnym momencie życia, odkrywa własne rozwiązanie sytuacji. Treść wybranej baśni zazwyczaj nie ma nic wspólnego z zewnętrznym życiem pacjenta, ale dotyczy problemów wewnętrznych, które wydają się niezrozumiałe, a stąd nie do rozwiązania. Baśń nie odwołuje się wprost do świata rzeczywistego, choć miewa początek całkowicie realistyczny i może być utkana z elementów zwykłej codzienności. Nierealistyczny charakter baśni […] to jej ogromnie doniosła właściwość, bo wskazuje w jasny sposób, że w baśni nie chodzi o to, aby dostarczać praktycznych pouczeń o świecie zewnętrznym, ale o przedstawianie procesów zachodzących we wnętrzu człowieka.
(s. 52)
Jednakże najważniejszy jest tu fakt, że ponieważ baśń ma zawsze szczęśliwe zakończenie, dziecko może bez lęku zezwalać sobie na to, by wraz z tokiem opowieści wyjawiły się jego nieświadome uczucia, jako że wie, iż niezależnie od tego, jaka jest treść owych uczuć, będzie „żyło długo i szczęśliwie”.
(s. 61)
Jak wykazał Piaget, myślenie dziecka pozostaje animistyczne aż do wieku dojrzewania. Rodzice i nauczyciele mówią mu, że przedmiot nie czuje ani nic sam nie czyni, a ono udaje, że im wierzy, chcąc im się podobać lub z obawy, ze zostanie wyśmiane, jednakże w głębi duszy wie lepiej. Kiedy dziecko spotyka się z racjonalnymi pouczeniami innych, może jedynie zagrzebać swą „prawdziwą wiedzę” w jeszcze głębszych pokładach duszy, gdzie racjonalność jej nie dosięga; ale poddaje się ono wpływowi tego, co maja mu do powiedzenia baśnie.
(s. 85)
W baśni opowiada się dziecku, że „mimo iż są czarownice, nie należy zapominać, że istnieją również dobre wróżki, których moc jest większa”.
(s. 117)
Kiedy nie można dłużej przeczyć, że dane dziecko osaczają głębokie konflikty, lęki, gwałtowne pragnienia i że pada ono ofiarą procesów irracjonalnych wszelkiego rodzaju, dochodzi się do wniosku, że skoro dziecko to doznaje już lęku w tylu sytuacjach, należy je trzymać z dala od wszystkiego, co wydaje się przerażające. Określona baśń może istotnie w niektórych dzieciach wywołać lęk, ale gdy tylko zaczynają one być lepiej obeznane z opowieściami baśniowymi, przerażające aspekty baśni zdają się zanikać, a przewagę uzyskują – i to w coraz większej mierze – te właściwości baśni, dzięki którym słuchanie jej dodaje dziecku sił. Pierwotne uczucie przykrości z powodu doznawania lęku przekształca się w uczucie przyjemności, jakie budzi fakt, że lękowi stawiło się pomyślnie czoło i że lęk ten zdołało się opanować.
(s. 199)
W baśniach znajdują wyraz zasadnicze problemy życiowe, zwłaszcza zaś to wszystko, co wiąże się z walką jednostki o własną dojrzałość […]. Dziecko znajduje w baśniach subtelne wskazówki, dlaczego powinno dążyć do wyższej integracji wewnętrznej i co ona oznacza.
(s. 288)
W baśniach wysłanie w świat symbolizuje koniec wczesnego dzieciństwa. Dziecko musi teraz rozpocząć długi i trudny proces przeobrażania się w osobę dorosłą. Pierwszym krokiem, który do tego prowadzi, jest rezygnacja z prób rozwiązania wszelkich problemów życiowych na sposób wczesnodziecięcy, właściwy okresowi oralnej zależności dziecka. Zależność ta powinna ustąpić własnej inicjatywie; dziecko winnow coraz większej mierze liczyć na to, co samo dla siebie może zrobić.
(s. 295)
Fragment z granice.pl
Najlepsza książka o znaczeniu baśni w rozwoju emocjonalnym i intelektualnym dziecka!
W dzisiejszych czasach dzieci nie chowają się już w zapewniających bezpieczeństwo, wielopokoleniowych i rozgałęzionych rodzinach czy w ściśle zintegrowanych społecznościach lokalnych. Toteż obecnie jest rzeczą jeszcze ważniejszą niż w czasach, kiedy baśnie powstały, aby dostarczać dziecku obrazów, w których bohater, zmuszony samotnie wyruszyć w świat i nie wiedząc początkowo nic o tym, co najważniejsze, znajduje w świecie bezpieczne miejsce, do którego zdążał właściwą drogą z głęboką wewnętrzną pewnością.
SPIS TREŚCI
Wprowadzenie (Danuta Danek)
Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni
Podziękowania
Wstęp
Walka o nadanie sensu własnej egzystencji
Baśń i problemy egzystencjalne
Swoistość baśniowej formy artystycznej
Część pierwsza. Wartość fantazjowania
Odgadywania życia od wewnątrz
Opowieść o rybaku i dzianinie. Baśń a przypowieść mityczna
Baśń a mit. Optymizm a pesymizm
Trzy małe świnki. Zasada przyjemności wobec zasady rzeczywistości
Dziecięca potrzeba cudowności
Zaspokojenie zastępcze a świadome rozpoznanie
Doniosłość rzutowania z wewnątrz na zewnątrz. Postacie i wydarzenia fantastyczne
Przeobrażenia. Baśniowa zła macocha
Porządkowania chaosu
Królowa pszczół. Zyskiwanie integracji wewnętrznej
Braciszek i siostrzyczka. Scalanie naszej dwoistej natury
Opowieść o Sindbadzie Żeglarzu i o Sindbadzie Tragarzu. Id (to we mnie ) i ego (ja we mnie)
Opowieść ramowa Księgi tysiąca i jednej nocy
Baśnie o dwóch braciach
Trzy języki. Budowania pełnej osobowości
Trzy piórka. Najmłodsze dziecko jako głuptasek
Konflikty edypalne i ich rozwiązania. Rycerz w świetnej zbroi i wybawiana panna
Obawy przed światem fantazji. Dlaczego w naszych czasach baśnie są odrzucane
Fantazjująca wyobraźnia i przekraczane dziecięctwa
Gęsiarka. Osiągania autonomii wewnętrznej
Fantazjowanie, wybawianie. ocalanie się, pociecha
O sztuce opowiadania baśni
Część druga. Świat baśni
Jaś i Małgosia
Czerwony Kapturek
Dżek i łodyga fasoli
Zazdrosna królowa w baśni Królewna Śnieżka a mit o Edypie
Królewna Śnieżka
Dziewczynka o Złotych Kędziorach i trzy niedźwiadkI
Śpiąca Królewna
Kopciuszek
Cykl baśni o narzeczonym i narzeczonej zaklętych w zwierzę
Walka o własną dojrzałość
Baśń o jednym takim, który wyruszył w świat, aby poznać strach
Narzeczony lub narzeczona zaklęci w zwierzę
Śnieżka i Różyczka
Żabi król
Eros i Psyche
Zaczarowany wieprz
Opowieść o Sinobrodym
Piękność i Bestia
Przypisy
Bibliografia
Posłowie
Elementarz człowieczy (Danuta Danek)
Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Wydawnictwo: W.A.B., 2010