W ZWIĄZKU ZE ZWIĄZKIEM to cykl, w którym w każdą sobotę przyglądam się temu, co w relacjach najtrudniejsze, najbardziej złożone i fascynujące. Bazując na własnej wiedzy i wieloletniej praktyce psychoterapeutycznej, będę rozkładać na czynniki pierwsze kryzysy, mechanizmy obronne oraz wyzwania bliskości, posiłkując się także uniwersalnymi przykładami z literatury i filmu.
Zależy mi, aby ten cykl był naszą wspólną przestrzenią, dlatego traktujcie go jako zaproszenie do dialogu – jeśli macie tematy, o których chcecie żebym napisała, albo własne przemyślenia, zostawiajcie je w komentarzach, tworząc z tego miejsca żywą platformę do rozmowy o relacjach.
W ZWIĄZKU ZE ZWIĄZKIEM, cz. II – Język manipulatora. Najczęstsze zwroty osoby z narcystycznym zaburzeniem osobowości i mechanizmy obronne
Dzisiejszy wpis jest kontynuacją wpisu z ubiegłego tygodnia.
Trauma bonding. Dlaczego tak trudno odejść?
Jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszą osoby będące w relacjach przemocowych, brzmi okrutnie w swojej prostocie: Skoro on/a jest taki okropny/a, to dlaczego po prostu z nim/nią nie zerwiesz? Osoba z zewnątrz widzi jedynie czarno-biały obraz relacji. Dla Ciebie to jednak labirynt bez wyjścia, w którym utknąłeś/ęłaś z powodu powaznie zaburzonej relacji, znanej trauma bonding (więź traumatyczna). To niezwykle silna, patologiczna więź emocjonalna łącząca ofiarę ze sprawcą przemocy. Masz poczucie uwięzienia, myślisz że nie potrafisz odejść pomimo ogromnego cierpienia. Dzieje się tak, ponieważ całe Twoje poczucie bezpieczeństwa i wartości zostało niebezpiecznie złączone ze źródłem zagrożenia.
Związek z osobą z narcystycznym zaburzeniem osobowości (w dalszej części tekstu będę pisała w skrócie: osoba z NPD) działa na poziomie neurobiologicznym jak głębokie uzależnienie chemiczne. Kiedy partner/ka stosuje przemoc emocjonalną – krytykuje, rani albo funduje Ci tzw. karanie ciszą – Twój organizm zostaje zalany kortyzolem i adrenaliną. Żyjesz w stanie chronicznego, fizjologicznego alarmu. Ból psychiczny staje się niemal somatyczny, nie do zniesienia. I wówczas dzieje się coś, co przypieczętowuje pułapkę: agresor/ka nagle łagodnieje. Przytula, przeprasza, rzuca okruch czułości. Twój mózg, spragniony natychmiastowej ulgi od odczuwanego cierpienia, dostaje potężny zastrzyk dopaminy i oksytocyny – hormonów szczęścia i nagrody. Twoja psychika zaczyna traktować tego samego człowieka, który jeszcze przed chwilą Cię krzywdził, jako jedyne źródło ratunku i ukojenia. Uzależniasz się od tych rzadkich, dobrych momentów niczym od narkotyku. Właśnie dlatego odejście wywołuje lęk i syndrom odstawienia. Statystyki pokazują, że osoba w relacji przemocowej podejmuje próbę odejścia średnio siedem razy, zanim ostatecznie zerwie tę relację. Jeśli wracałeś/aś – to nie była Twoja słabość, a biologiczny odruch organizmu walczącego o przetrwanie w stanie silnego uzależnienia.
Rozpoznanie czerwonych flag: Co tak naprawdę mówi do Ciebie osoba z NPD?
Zrozumienie powtarzalnych schematów językowych, jakimi posługują się te osoby, to jeden z najważniejszych kroków ku uwolnieniu się od nich. Gdy uświadomisz sobie, że te wypowiedzi to nieprzypadkowe słowa, ale wykalkulowana strategia manipulacji, przestaniesz szukać winy w sobie. Chaos, w którym dotąd żyłeś/aś, zacznie układać się w czytelny wzorzec.
Oto najczęstsze zwroty, z którymi mierzą się osoby w relacjach z narcystycznymi osobami oraz mechanizmy, które za tymi słowami stoją:
To przez ciebie tak krzyczę, to twoja wina.
Mechanizm: Toksyczne odwrócenie odpowiedzialności i projekcja na Ciebie. Osoba z NPD panicznie obawia się przyznania do błędu, dlatego przerzuca winę na Ciebie – twierdzi, że ją prowokujesz lub zmuszasz do agresji. Wierząc w te oskarżenia, przejmujesz odpowiedzialność za jej emocje.
O czym ty mówisz, ja tak wcale nie powiedziałem/am? Coś ci się uroiło.
Mechanizm: Gaslighting, czyli celowe, uporczywe kwestionowanie Twojej percepcji rzeczywistości, pamięci i zdrowia psychicznego. Z czasem przestajesz ufać własnym zmysłom, stając się osobą całkowicie zależną od jej wersji wydarzeń.
A kto inny by z tobą wytrzymał? Każdy by już dawno przy tobie oszalał.
Mechanizm: Izolacja emocjonalna i powodowanie głębokiego zwątpienia. Osoba z NPD wmawia Ci, że jesteś zbyt trudny/a, a ona jest jedynym człowiekiem, który jest w stanie z Tobą wytrzymać. To ma Cię przekonać, że nie masz po co szukać gdzie indziej zrozumienia i akceptacji.
Czy ty się słyszysz? Przecież ja to robię dla ciebie, dla twojego dobra.
Mechanizm: Fałszywa troska maskująca potrzebę kontroli. Krytyka Twojego wyglądu, wyborów czy znajomych, wyręczanie Cię nawet w błahych czynnościach, twierdząc, że przecież Ty nie dasz sobie z tym rady – to wszystko jest pozorną troską o Ciebie. Jest to po prostu silnie wiążąca Cię z przemocowcem pułapka, bo kto o zdrowych zmysłach przeciwstawiałby się z tak dobremu człowiekowi, który jedyne czym się kieruje wobec Ciebie, to dobre intencje.
Rozmawiałem/am z twoją matką – ona ma takie samo zdanie, jak ja. Poza tym również moja terapeutka mnie poparła.
Mechanizm: Fałszywa zgodność opinii. Osoba z NPD powołuje się na rzekome opinie rodziny, znajomych czy terapeutów, którzy mieliby potwierdzać, że to właśnie z Tobą jest problem. Trudno o dobre samopoczucie, gdy wszyscy mają Cię za odmieńca, prawda? W sumie, kto wie czy te rozmowy w ogóle się odbyły lub czy miały taki wydźwięk. Za to sparaliżowało Cię i wytrąciło argumenty – na tyle osłabiło, że jedyne co możesz zrobić, to się wycofać.
No, ile można? Ciągle wybrzydzasz. Nie można ci w niczym dogodzić.
Mechanizm: Dewaluacja. Niezależnie od tego, jak się zachowasz, zawsze spotkasz się z krytyką dostosowaną do aktualnego nastroju sprawcy. Żyjesz w ciągłym napięciu, próbując trafić w niestabilny cel.
Zawsze się czepiasz. Zawsze wszystko jest przeze mnie. Ty i cała twoja rodzinka zawsze jesteście przeciwko mnie.
Mechanizm: Odwrócenie ról, tzw. DARVO (DARVO jest akronimem od słów: zaprzeczenie (Deny), atak (Attack), odwrócenie (Reverse), pokrzywdzony (Victim) i sprawca (Offender)). Gdy próbujesz postawić zdrową granicę, osoba z NPD natychmiast przybiera maskę skrzywdzonej ofiary (a Ciebie obsadza w roli agresora/ki). Twój ból musi zniknąć, bo ją boli teraz bardziej, a Twoim zadaniem staje się zrozumienie jej, przeproszenie, ratowanie, czy jakieś zadośćuczynienie.
Możliwe, że gdybym miał/a tyle troski od ciebie, jak w poprzednim związku, to…
Mechanizm: „Powołanie” do Waszej relacji osoby trzeciej i niszczenie Twojego poczucia wartości. Porównywanie Cię z innymi (np. byłym/łą partnerem/rką, z osobą z pracy) ma wywołać w Tobie lęk przed porzuceniem i zmusić Cię do wyjątkowych starań o jej aprobatę.
O co Ci chodzi? Przecież ja mówię ci tylko prawdę, a ty mi skaczesz do oczu.
Mechanizm: Racjonalizowanie okrucieństwa pod pozorem dzielenia się szczególną wartością, jaką jest prawda. Z tym, że jest to jej „prawda”. Uwłacza Ci, a gdy Ty zaczynasz się bronić stwierdza, że po prostu „nie radzisz sobie z prawdą”, że „prawda w oczy kole” i w ten sposób odbiera Ci prawo do odczuwania adekwatnych emocji.
Na żartach się nie znasz? Wyluzuj!
Mechanizm: Minimalizowanie przemocy psychicznej. Celowo raniący komentarz zostaje zbyty machnięciem ręki. Jeśli zaprotestujesz – brak Ci elastyczności, nie masz dystansu do siebie. Jeśli przemilczysz – zakceptujesz poniżanie i zachęcisz do kontynuowania podobnych zachowań.
Tyle dla ciebie poświęciłem/am, byłem/am na każde twoje zawołanie, a ty się tak odwdzięczasz.
Mechanizm: Wzbudzanie odczuwania długu emocjonalnego. Nie pozwoli Ci zapomnieć o najmniejszym geście czy pomocy ze jej strony. Ten zaciągnięty dług będziesz spłacać latami.
I niestety wiele innych zdań…
Powyższe zwroty nie są opisem tego, kim naprawdę jesteś – są lustrem, w którym osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości próbuje ukryć własną pustkę i lęk przed niedoskonałością. Kiedy mówi Ci, że przesadzasz, że jesteś za wrażliwy/a, nic nie warty/a albo że bez niej sobie nie poradzisz, pamiętaj, że to precyzyjnie wykalkulowany mechanizm, który ma na celu jedno: przejęcie kontroli nad Twoją rzeczywistością i zniszczenie Twojego poczucia własnej wartości, by łatwiej było Cię utrzymać w ryzach toksycznej relacji.
Najtrudniejszą, ale i najbardziej wyzwalającą prawdą jest to, że nie musisz brać udziału w tym spektaklu, udowadniać swojej racji ani szukać potwierdzenia włąsnej wartości.
Jak zwykle zapraszam do dzielenia się własnymi refleksjami w publicznej opinii lub na info@terapia-mrozik.pl
Za tydzień tekst o sposobach readzenia sobie z osobami narcystycznymi. Zapraszam!
Pytania dla Ciebie:
- Które z usłyszanych zdań od narcystycznego parnera nosisz w sobie najdłużej i w które – mimo upływu czasu – wciąż wierzysz?
- W jakich momentach najsilniej czujesz, że jego/jej krytyka lub manipulacja sprawiają, że tracisz kontakt z własną intuicją i zaczynasz wątpić we własne zmysły?
- Jak zmieniłoby się Twoje poczucie siebie, gdybyś przestał/a traktować przemocowe opinie jako wygłaszane prawdy, a sróbował/a widzieć w nich jedynie obronny pancerz i narzędzie kontroli drugiej osoby?