​​Trauma przywiązania, izolacja i lekcje z londyńskich schronów ​

Doświadczenie traumy relacyjnej rzadko jest procesem jednorazowym. Cierpienie, które nie znajduje odzwierciedlenia w drugim człowieku, na nowo tworzy uraz i go pogłębia. Wczesne traumatyzacje w obszarze przywiązania zazwyczaj ukrywają się pod wielopiętrową konstrukcją mechanizmów obronnych – jak ma to miejsce w strukturach narcystycznych, schizoidalnych czy w schizofrenii. Na skutek działania tych obron pierwotna, ludzka potrzeba bliskiej i intymnej relacji zostaje odcięta od świadomości, czyli zdysocjowana. ​Kluczowe dla zrozumienia istoty traumy jest dostrzeżenie roli izolacji. Sam ból czy cierpienie nie traumatyzują w sposób niszczący tak bardzo, jak brak dostępu do drugiego człowieka, który rezonowałby z naszym stanem emocjonalnym. Doskonale ilustrują to wojenne obserwacje Anny Freud. Prowadząc badania nad dziećmi w czasie bombardowań Londynu, porównywała ona sytuację dzieci pozostających z matkami w schronach do losu tych, które w ramach ewakuacji wywożono na wieś. Choć z perspektywy militarnej wieś była bezpieczniejsza, to dzieci odseparowane od opiekunów cierpiały znacznie bardziej. Z kolei matki, które za wszelką cenę chciały zatrzymać dzieci przy sobie w Londynie, spotykały się z presją propagandową – sugerowano im wręcz, że ulegają podszeptom Hitlera i kolaborują z wrogiem. Obserwacje te dowodzą, że to nie samo zagrożenie zewnętrzne, lecz izolacja i rozłąka demolują odporność psychiczną. Bliskość z opiekunem i wspólne przeżywanie lęku pozwalają zbudować zasoby, podczas gdy samotność w obliczu zagrożenia prowadzi do popadnięcia w obłęd. ​

Mechanizm fałszywego self i robotyzacja dziecka ​

Gdy prawdziwe ja – naturalnie obecne w spontanicznych gestach niemowlęcia – nie znajduje przyjęcia, odzwierciedlenia ani zrozumienia u opiekuna, wycofuje się z kontaktu i chowa w świecie fantazji. Prawdziwe Ja przestaje się rozwijać, a na jego miejscu wyrasta fałszywe Ja. Służy ono przetrwaniu, adaptacji i imitowaniu oczekiwań otoczenia. Jego głównym celem jest spełnienie wymogu bycia „normalnym”, by uniknąć najgorszego: ponownego odrzucenia. ​

Fałszywe Ja ma charakter wysoce intelektualny. Wynika z przedwczesnej dojrzałości psychicznej i stara się poprzez intelektualizację racjonalizować rzeczywistość. Temat ten pojawia się m.in. w powieści Lód Jacka Dukaja, gdzie wpleciony jest opis skutków uprzedmiotowienia dziecka i jego odłączenia od samego siebie od najwcześniejszego dzieciństwa. W relacji z nadmiernie kontrolującym opiekunem dziecko, aby przetrwać, uczy się całkowicie rezygnować z podmiotowości. Wycofuje się z własnej woli, przestaje czuć, samodzielnie oceniać rzeczywistość i podejmować decyzje. Następuje głęboki proces robotyzacji – jednostka sprawnie funkcjonuje na poziomie poznawczym, lecz traci status widzianego, słyszanego i odzwierciedlonego podmiotu.

​Obrony psychiczne, dwójmyślenie i ciało w terapii ​

W strukturze psychicznej osoby straumatyzowanej współistnieją zaprzeczenie oraz przebłyski wglądu. Sytuacja ta przypomina Orwellskie pojęcie dwumyślenia z powieści 1984. Często obserwujemy w życiu porządne, odpowiedzialne osoby, niezwykle zaangażowane w służbę światu, które wewnątrz są głęboko depresyjne i samotne. Ich nadmierna odpowiedzialność i utrata własnej woli stają się jedynym znanym sposobem na uniknięcie odrzucenia. ​

Jeśli pamięć o własnej podmiotowości zostanie ocalona lub odzyskana – na przykład w procesie psychoterapii – zaczyna pełnić funkcję analogiczną do tej w filmie Dawca pamięci w reż. Phillipa Noyce’a: przywraca dostęp do prawdy o przeżyciach. W gabinetach terapeutycznych najczęściej pracujemy z traumą relacyjną. Pacjent zyskuje szansę doświadczenia tego, co w dzieciństwie przekraczało możliwości jego niedojrzałego, kruchym ego. Ładunek dawnych emocji może wreszcie stać się „post-bólem”, możliwym do przeżycia i pomieszczenia w obecności empatycznego świadka.

​Istotnym wyzwaniem dla tej pracy staje się współczesny kontekst terapii online. Zgodnie z myślą Freuda, Ja jest przede wszystkim cielesne, a emocje to pierwotne stany organizmu. Podczas sesji prowadzonych przez ekran rejestrujemy jedynie twarze i świat intelektu – tracimy z oczu dłonie, nogi i całe spectrum ekspresji pozawerbalnej. Tymczasem ciało nie kłamie, a praca online niesie ryzyko utraty cielesnego wymiaru stanów umysłowych.

​Lęki zbiorowe, ucieczka od wolności i autorytaryzm ​

Prawie zawsze nadwyżka lęku w psychice ma swoje źródło w dzieciństwie – lęk rzadko bywa wyłącznie reakcją na to, co dzieje się w danym momencie. Przeszłość zwiększa ryzyko błędnej interpretacji rzeczywistości: bieżące wydarzenia o charakterze zagrażającym stają się wyzwalaczem (triggerem) dla wczesnych, uśpionych urazów, nasilając cierpienie. ​

Dorośli, którzy w dzieciństwie nieświadomie „najedli się strachu” z powodu lękowych stylów przywiązania, tworzą społeczeństwo o wysokim bazowym poziomie lęku. W sytuacjach kryzysowych – takich jak pandemia czy zagrożenia geopolityczne – pojawiają się lęki przed izolacją, obłędem czy życiem w świecie zniewolonym. Jednocześnie w przestrzeni publicznej narzucane bywają jedynie słuszne narracje. Osoby przeżywające lęk przed utratą wolności bywają stygmatyzowane i stawiane na równi z płaskoziemcami, ponieważ dominujący przekaz nakazuje bać się tylko jednego, wskazanego zagrożenia.

​Szukając samoobrony przed lękiem, ludzie uciekają w poczucie, że wiedzą, co jest właściwe, albo dobrowolnie rezygnują z myślenia i podmiotowości na rzecz władzy. Im większy strach społeczny, tym silniejsza potrzeba znalezienia „silnego ojca” – autorytetu, który rozwiąże problem i zdejmie z jednostek ciężar decydowania. John Bowlby wskazywał, że doświadczenia z autorytarnej szkoły z internatem zainspirowały George’a Orwella do pokazania, jak łatwo zmusić człowieka do poświęcenia wszystkiego, co mu bliskie (w tym własnego ja), w imię akceptacji przez władzę. ​

Transgeneracyjny kontekst polskiej traumy ​

Genezę bazowych lęków części polskiego społeczeństwa w obszarze opieki nad dziećmi stanowi nasza historia. Trauma II wojny światowej była punktem wyjścia, który uczynił z nas społeczeństwo posttraumatyczne. W realiach powojennej biedy sukcesem było samo utrzymanie dziecka przy życiu, a opieka emocjonalna stanowiła niedostępny luksus. W czasach PRL-u, w ramach wzorców importowanych ze Związku Radzieckiego, funkcjonowały m.in. żłobki tygodniowe (sześciodniowy tydzień pracy zniesiono dopiero w 1980 roku). Pobyt niemowlęcia w takim żłobku niemal nie różnił się od pobytu w domu dziecka.

​Osoby urodzone w latach 70. odseparowywano od matek tuż po urodzeniu ze względów medyczno-higienicznych. Noworodki spędzały czas samotnie w sterylnych salach, zwożone do matek co 3–4 godziny na krótki czas karmienia. Kobiety opuszczające szpitale uczono, że karmienie naturalne bywa niewystarczające, i promowano nowość – mleko modyfikowane (humanizowane). Wyższość mieszanki upatrywano w możliwości pełnej kontroli ilościowej i jakościowej, co przekładano nad pierwotny instynkt.

​Powszechnie zalecano wówczas ignorowanie płaczu niemowlęcia, traktując go jako próbę szantażu, której należy dać stanowczy odpór, by nie dopuścić do rozpieszczenia. Bardzo popularna była tzw. „metoda na wypłakanie się”. Dziś nauka wie, że gdy dziecko płacze w samotności, jego autonomiczny układ nerwowy ulega ogromnemu pobudzeniu. Niemowlę nie potrafi samodzielnie powrócić do równowagi – potrzebuje do tego fizycznej obecności, dotyku i samoregulującego obok ciała dorosłego. Brak tego współodczuwania stawał się pierwszym fundamentem pod budowę fałszywego self i lękowego społeczeństwa.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *