Korzystając z własnych notatek poniżej streściłam niektóre wystąpienia konferencyjne.
Stephen Porges: Teoria poliwagalna w świecie pełnym wyzwań
Układ nerwowy poprzez podświadomy proces neurocepcji nieustannie skanuje otoczenie, ciało i relacje pod kątem bezpieczeństwa, tworząc fizjologiczną platformę (metafora świateł: zielony, żółty, czerwony) dla naszych myśli i zachowań. Trauma oraz przebyte doświadczenia rozregulowują reaktywność autonomiczną (co bezpośrednio wpływa na choroby somatyczne, jak COVID, otyłość czy cukrzyca), blokując możliwość czucia ciała i budowania bliskości. Relacje społeczne i koregulacja stanowią trening neuronalny, a do uczenia się i leczenia niezbędne jest środowisko pozbawione strachu i krytyki.
Gabor Maté: Adaptacja, trauma relacyjna i ekspresja emocjonalna
Aby zachować więź i być zaakceptowanym przez otoczenie, dziecko tłumi gniew i autentyczność, co sprawia, że wczesne mechanizmy adaptacyjne stają się w dorosłości utrwaloną patologią i źródłem chorób autoimmunologicznych. Brak bycia dostrzeżonym w pierwszych latach życia jest źródłem głębokiej traumy relacyjnej, tworzącym przekonanie o własnej niewystarczalności. Opór (np. zachowania opozycyjno-buntownicze) jest naturalnym etapem budowania autonomii, a kluczem do rozwoju dziecka jest spontaniczna zabawa oraz przepracowanie przez rodziców ich własnych traum pokoleniowych.
George Thompson: Rytm domowego serca – poliwagalne słuchanie w rodzinie
Ewolucyjny paradygmat przesuwa się z „Myślę, więc jestem” na „Czuję, więc jestem”, czyniąc fundamentalną potrzebą człowieka doświadczenie bycia dostrzeżonym i zrozumianym. Poliwagalne słuchanie jest aktywne biologicznie – układ nerwowy opiekuna współreaguje z dzieckiem, pomagając mu poszerzać okno tolerancji na trudne emocje i odzyskiwać elastyczność myślenia. Aby przekroczyć traumę i zredukować objawy, człowiek musi w bezpiecznej relacji poczuć, że jest większy niż to, co go spotkało, a rodzic powinien towarzyszyć dziecku w trudach i stale naprawiać relacyjne pęknięcia.
Arielle Schwartz: Trauma relacyjna i dysocjacja z perspektywy poliwagalnej
Wystąpienie Arielle Schwartz skupia się na rozumieniu traumy relacyjnej jako ciągłego continuum – od pojedynczych wydarzeń po złożony zespół stresu pourazowego (C-PTSD). Przywołując ujęcie Judith Herman, prelegentka podkreśla, że trauma to każde zderzenie z rzeczywistością, które całkowicie przytłacza naturalne zdolności adaptacyjne człowieka, pozbawiając go poczucia kontroli, sprawczości, godności, sensu życia oraz bezpiecznych więzi. W środowisku rodzinnym trauma relacyjna przekazywana jest często międzypokoleniowo poprzez mechanizm parentyfikacji. Sytuacja, w której dziecko zostaje obarczone rolą emocjonalnego opiekuna własnego rodzica, zmusza je do rezygnacji z własnych potrzeb rozwojowych na rzecz regulowania nastroju otoczenia, co trwale zaburza jego poczucie bezpieczeństwa i prowadzi do wykształcenia C-PTSD.
Odpowiedzią układu nerwowego na przytłaczające zagrożenie jest dysocjacja oraz obronne zamrożenie – reakcja, w której twarz staje się pozbawiona wyrazu („pokerowa twarz”), a ekspresja emocjonalna zostaje odcięta. Gdy ucieczka ani walka nie są możliwe, dysocjacja pozwala przetrwać, spychając przytłaczające doświadczenia poza świadomość. Konsekwencją tak głębokiego przestrojenia organizmu oraz PTSD są częste zaburzenia przetwarzania sensorycznego, w których ciało i narządy zmysłów stają się albo skrajnie nadwrażliwe na bodźce, albo całkowicie odrętwiałe. Nawiązując do definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), prelegentka zaznacza, że zdrowie nie jest jedynie brakiem choroby, lecz obecnością dobrostanu.
Kluczem do leczenia takich osób jest budowanie odporności psychicznej (resilience), która – choć drzemie w pacjencie jako potencjał – wymaga bezpiecznego otoczenia, powrotu do czucia własnego ciała oraz stopniowej koregulacji w relacji terapeutycznej.
Więzi rodzinne i intymność. Psychoterapia regulacji emocjonalnej i psychosomatycznej – Wykład Vincenzo Carettiego
1. Nadopiekuńczość jako forma zaniedbania i helikopterowe rodzicielstwo
Nadopiekuńczość oraz nadmierna kontrola ze strony rodziców są w rzeczywistości formą relacyjnego nadużycia. Tzw. rodzicielstwo helikopterowe wynika bezpośrednio z braku poczucia bezpieczeństwa u samych opiekunów, ich lęku separacyjnego i braku autentycznego zaufania. Taka postawa budzi w dziecku niepewność, strach przed eksploracją świata, a w konsekwencji poczucie duszenia się, złości i przymusowej zależności. Nadopiekuńczość trwale zniekształca neurocepcję – organizm potomstwa zaczyna dostrzegać zagrożenie nawet tam, gdzie ono realnie nie istnieje. Prowadzi to do głębokiej dysregulacji emocjonalnej, a nieprzepracowana trauma nadopiekuńczości sprawia, że dorosła już ofiara sama staje się nadkontrolowana i powiela ten wzorzec wobec własnych dzieci.
2. Dysocjacja bliskości i wewnętrzny sabotażysta
W klasycznym ujęciu dysocjacja kojarzona jest z objawami psychiatrycznymi (depersonalizacją czy derealizacją). Caretti wprowadza jednak pojęcie dysocjacji bliskości i intymności. Polega ona na dezaktywacji systemu przywiązania społecznego i odłączeniu poczucia bezpieczeństwa w relacjach – drugi człowiek zaczyna być podświadomie postrzegany jako źródło zagrożenia. W pacjencie wykształca się wówczas struktura wewnętrznego sabotażysty (widoczna m.in. w wywoływaniu stale oceniającego głosu w głowie, patologicznym perfekcjonizmie czy w treściach snów). Wewnętrzny sabotażysta niszczy zdolność do zachowania autonomii, blokuje afektywny dotyk, uniemożliwia czerpanie radości z zabawy oraz utrudnia wchodzenie w bezpieczną współzależność. W warunkach klinicznych Bowlby określał to jako obronne wykluczenie afektywności – pacjenci tworzą barierę między sobą a innymi i wykazują patologiczną tendencję do atakowania, dewaluowania oraz niszczenia własnych więzi.
3. Pięć poziomów traumy i scenariusz relacyjnego zaniedbania
Wystąpienie usystematyzowało poziomy doświadczeń traumatycznych: Zaniedbanie relacyjne (w tym nadopiekuńczość). Znęcanie się emocjonalne. Przemoc fizyczna. Wykorzystywanie seksualne bez kontaktu fizycznego. Wykorzystywanie seksualne z kontaktem fizycznym. Scenariusz zaniedbania relacyjnego często wiąże się z obecnością opiekuna ambiwalentnego – podniecającego/ekscytującego, a zarazem odrzucającego i frustrującego. Obejmuje on m.in. separację, odwrócenie ról (parentyfikację), zahamowanie w bliskości fizycznej, nieumiejętność naprawiania konfliktów przez rodziców, brak zdolności do regulowania rywalizacji między rodzeństwem oraz brak zabawy.
4. Ciało, dotyk i wymiar psychosomatyczny
Nieprzepracowana trauma powtarza się w przeniesieniu i jest pamiętana przez ciało, nawykowe postawy oraz przyjęte narracje. Odwołując się do Nagrody Nobla z 2021 r. dla Davida Juliusa i Ardema Patapoutiana za odkrycie receptorów temperatury i dotyku (Piezo1, Piezo2, TRPV1), prelegent podkreślił, jak bodźce mechaniczne i termiczne inicjują impulsy nerwowe kształtujące czucie ciała i patogenezę przewlekłego bólu. Aberracje w obszarze dotyku afektywnego niszczą fizjologiczną bazę bliskości. Gdy uregulowanie emocji jest niemożliwe, dochodzi do somatyzacji. Caretti przywołuje słowa Henry’ego Maudsleya: „Smutek, który nie znajduje ujścia w łzach, sprawia, że płaczą nasze organy”.
5. Autonomia, separacja i dynamika psychoterapii
Zdrowa relacja i miłość składają się zarówno z intymności, jak i z ciągłych, bezpiecznych cykli oddalania się (separacji) i ponownego zbliżania. Osoby o bezpiecznym stylu przywiązania potrafią być same, ponieważ posiadają stabilne, zinternalizowane reprezentacje dobrych obiektów. W przypadku pseudo-separacji wchodzenie w kontakt intymny wywołuje dysocjację. Proces psychoterapii nie jest liniowy. Wewnętrzny sabotażysta często utrudnia sojusz terapeutyczny, wywołując chwilową regresję lub fragmentację. Celem leczenia jest rozbrojenie dysocjacji bliskości, naprawienie pierwotnych kontekstów oraz przywrócenie pacjentowi zdolności do zabawy, bezpiecznego dotyku i wchodzenia w dojrzałą miłość.
Łagodzenie traumy medycznej: Wspieranie osób z przewlekłymi schorzeniami za pomocą poliwagalnych i skoncentrowanych na rodzinie praktyk zdrowotnych – wykład Lizy Morton (osobista historia)
Doświadczenie choroby w ujęciu Virginii Woolf
Otwierając wykład prelegentka nawiązała do eseju Virginii Woolf z 1926 roku O chorowaniu. Woolf zwraca uwagę na zdumiewający fakt, że mimo powszechności chorób, rzadko mówi się o duchowej i psychicznej przemianie, jaką one przynoszą. Choroba ujawnia „pustkowia i pustynie duszy”, jakie potrafi otworzyć zwykły atak grypy czy nieznaczny wzrost temperatury. W procesie chorowania dęby ludzkiej odporności zostają gwałtownie wyrywane z korzeniami, gdy schodzimy do otchłani i czujemy bliskość ostateczności. Doświadczenie somatyczne głęboko przekształca naszą percepcję świata i samego siebie.
Osobista historia pacjentki i pionierska medycyna lat 80.
Liza Morton podzieliła się własną, przejmującą historią. Urodziła się z bardzo wolnym biciem serca (bradykardią) oraz wrodzoną wadą serca (blakiem przewodzenia). Jako pierwsze niemowlę na świecie otrzymała w 11. dniu życia wewnętrzny rozrusznik serca. Operacja wiązała się z połamaniem żeber, a wkrótce potem przebyła udar. Matka mogła wziąć ją na ręce dopiero po sześciu tygodniach. Dzieciństwo Morton upłynęło pod znakiem ograniczania wysiłku, operacji na otwartym sercu (w wieku 7 lat), wymiany rozrusznika (w wieku 12 lat), nieustannych hospitalizacji, ciągłego lęku o życie oraz zabiegów w odosobnieniu od bliskich. Szpital stał się jej drugą rodziną. Prelegentka przypomniała, że do lat 80. XX wieku w medycynie powszechnie panowało błędne przekonanie, iż noworodki i małe dzieci nie odczuwają bólu tak jak dorośli, co skutkowało przeprowadzaniem inwazyjnych procedur bez należytego znieczulenia. Odwołując się do badań Jamesa Robertsona, podkreśliła, jak kluczowa dla dziecka w szpitalu jest stała obecność rodzica – brak bliskich i izolacja budują głęboką traumę rozwojową oraz lęk separacyjny.
Trauma medyczna i wniosek dla psychoterapii
Liczne testy, izolacja, bezpośrednie zagrożenie życia i procedury medyczne bez osłony relacyjnej tworzą traumę medyczną, która trwale rozregulowuje układ nerwowy i niszczy zdolność do budowania relacji w dorosłym życiu. W procesie psychoterapii kluczowym elementem leczenia jest aktywacja kory mózgowej (aby pacjent mógł nadawać znaczenie swoim doświadczeniom), powrót do czucia i świadomości ciała oraz nauka jego bezpiecznej regulacji w relacji.
To wybrane przeze mnie wykłady, niezwykle ciekawe i inspirujące. Bardzo treściwy i wartościowy czas, za który dziękuję.